ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ

ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ ਸਾਜ਼ੇ-ਦਰਦ ਨ ਛੇੜ

ਦੁਖ ਸੇ ਭਰਪੂਰ ਦਿਨ ਤਮਾਮ ਹੁਏ

ਔਰ ਕਲ ਕੀ ਖ਼ਬਰ ਕਿਸੇ ਮਾਲੂਮ

ਦੋਸ਼ੋ-ਫ਼ਰਦਾ ਕੀ ਮਿਟ ਚੁਕੀ ਹੈ ਹਦੂਦ

ਹੋ ਨ ਹੋ ਅਬ ਸਹਰ ਕਿਸੇ ਮਾਲੂਮ

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੇਚ ਲੇਕਿਨ ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ

ਏਜ਼ਦੀਯਤ ਹੈ ਮੁਮਕਿਨ ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ

ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ ਸਾਜ਼ੇ-ਦਰਦ ਨ ਛੇੜ

ਅਬ ਨ ਦੁਹਰਾ ਫ਼ਸਾਨਹਾ-ਏ-ਅਲਮ

ਅਪਨੀ ਕਿਸਮਤ ਪੇ ਸੋਗਵਾਰ ਨ ਹੋ

ਫ਼ਿਕਰੇ-ਫ਼ਰਦਾ ਉਤਾਰ ਦੇ ਦਿਲ ਸੇ

ਉਮਰੇ-ਰਫ਼ਤਾ ਪੇ ਅਸ਼ਕਬਾਰ ਨ ਹੋ

ਅਹਦੇ-ਗ਼ਮ ਕੀ ਹਿਕਾਯਤੇਂ ਮਤ ਪੂਛ

ਹੋ ਚੁਕੀਂ ਸਬ ਸ਼ਿਕਾਯਤੇਂ ਮਤ ਪੂਛ

ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ ਸਾਜ਼ੇ-ਦਰਦ ਨ ਛੇੜ

(ਦੋਸ਼ੋ-ਫ਼ਰਦਾ=ਲੰਘੀ ਰਾਤ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕੱਲ੍ਹ,

ਏਜ਼ਦੀਯਤ=ਖ਼ੁਦਾਈ, ਅਲਮ=ਦੁੱਖ, ਫ਼ਿਕਰੇ-ਫ਼ਰਦਾ=

ਭਵਿਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਉਮਰੇ-ਰਫ਼ਤਾ=ਲੰਘੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ,

ਅਹਦੇ-ਗ਼ਮ=ਦੁੱਖ ਦੇ ਦਿਨ)

ਚਸ਼ਮੇ-ਮਯਗੂੰ ਜ਼ਰਾ ਇਧਰ ਕਰ ਦੇ

ਚਸ਼ਮੇ-ਮਯਗੂੰ ਜ਼ਰਾ ਇਧਰ ਕਰ ਦੇ

ਦਸਤੇ-ਕੁਦਰਤ ਕੋ ਬੇ-ਅਸਰ ਕਰ ਦੇ

ਤੇਜ਼ ਹੈ ਆਜ ਦਰਦੇ-ਦਿਲ ਸਾਕੀ

ਤਲਖ਼ੀ-ਏ-ਮਯ ਕੋ ਤੇਜ਼ਤਰ ਕਰ ਦੇ

ਜੋਸ਼ੇ-ਵਹਸ਼ਤ ਹੈ ਤਿਸ਼ਨਾਕਾਮ ਅਭੀ

ਚਾਕ-ਦਾਮਨ ਕੋ ਤਾ-ਜਿਗਰ ਕਰ ਦੇ

ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਸੇ ਖੇਲਨੇਵਾਲੇ

ਮੁਝਕੋ ਕਿਸਮਤ ਸੇ ਬੇ-ਖ਼ਬਰ ਕਰ ਦੇ

ਲੁਟ ਰਹੀ ਹੈ ਮਿਰੀ ਮਤਾਏ-ਨਿਆਜ਼

ਕਾਸ਼ ਵਹ ਇਸ ਤਰਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਕਰ ਦੇ

'ਫ਼ੈਜ਼' ਤਕਮੀਲੇ-ਆਰਜ਼ੂ ਮਾਲੂਮ

ਹੋ ਸਕੇ ਤੋ ਯੂੰ ਹੀ ਬਸਰ ਕਰ ਦੇ

(ਚਸ਼ਮੇ-ਮਯਗੂੰ=ਸ਼ਰਾਬੀ-ਅੱਖਾਂ, ਤਿਸ਼ਨਾਕਾਮ=ਪਿਆਸਾ, ਮਤਾਏ-ਨਿਆਜ਼=

ਬੇਨਤੀ ਦੀ ਪੂੰਜੀ, ਤਕਮੀਲੇ-ਆਰਜ਼ੂ=ਕਾਮਨਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ)

ਦਿਲੇ-ਮਨ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰੇ-ਮਨ

ਮਿਰੇ ਦਿਲ, ਮਿਰੇ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ

ਹੁਆ ਫਿਰ ਸੇ ਹੁਕਮ ਸਾਦਿਰ

ਕਿ ਵਤਨ-ਬਦਰ ਹੋਂ ਹਮ ਤੁਮ

ਦੇਂ ਗਲੀ-ਗਲੀ ਸਦਾਏਂ

ਕਰੇਂ ਰੁਖ਼ ਨਗਰ-ਨਗਰ ਕਾ

ਕਿ ਸੁਰਾਗ਼ ਕੋਈ ਪਾਏਂ

ਕਿਸੀ ਯਾਰ-ਏ-ਨਾਮਾ-ਬਰ ਕਾ

ਹਰ ਏਕ ਅਜਨਬੀ ਸੇ ਪੂਛੇਂ

ਜੋ ਪਤਾ ਥਾ ਅਪਨੇ ਘਰ ਕਾ

ਸਰ-ਏ-ਕੂ-ਏ-ਨ-ਆਸ਼ਨਾਯਾਂ

ਹਮੇਂ ਦਿਨ ਸੇ ਰਾਤ ਕਰਨਾ

ਕਭੀ ਇਸ ਸੇ ਬਾਤ ਕਰਨਾ

ਕਭੀ ਉਸ ਸੇ ਬਾਤ ਕਰਨਾ

ਤੁਮਹੇਂ ਕਯਾ ਕਹੂੰ ਕਿ ਕਯਾ ਹੈ

ਸ਼ਬ-ਏ-ਗ਼ਮ ਬੁਰੀ ਬਲਾ ਹੈ

ਹਮੇਂ ਯੇ ਭੀ ਥਾ ਗ਼ਨੀਮਤ

ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੋਤਾ

'ਹਮੇਂ ਕਯਾ ਬੁਰਾ ਥਾ ਮਰਨਾ

ਅਗਰ ਏਕ ਬਾਰ ਹੋਤਾ"

ਲੰਦਨ, ੧੯੭੮

(ਸਾਦਿਰ=ਐਲਾਨ, ਸਰ-ਏ-ਕੂ-ਏ-ਨ-ਆਸ਼ਨਾਯਾਂ=

ਅਣਜਾਣ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ)

ਤਿਰੇ ਗ਼ਮ ਕੋ ਜਾਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਥੀ, ਤਿਰੇ ਜਾਂ-ਨਿਸਾਰ ਚਲੇ ਗਯੇ

ਤਿਰੇ ਗ਼ਮ ਕੋ ਜਾਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਥੀ, ਤਿਰੇ ਜਾਂ-ਨਿਸਾਰ ਚਲੇ ਗਯੇ

ਤਿਰੀ ਰਹ ਮੇਂ ਕਰਤੇ ਥੇ ਸਰ ਤਲਬ, ਸਰੇ-ਰਹਗੁਜ਼ਾਰ ਚਲੇ ਗਯੇ

ਤਿਰੀ ਕਜ-ਅਦਾਈ ਸੇ ਹਾਰਕੇ ਸ਼ਬੇ-ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਚਲੀ ਗਯੀ

ਮਿਰੇ ਜ਼ਬਤੇ-ਹਾਲ ਸੇ ਰੂਠਕਰ ਮਿਰੇ ਗ਼ਮਗੁਸਾਰ ਚਲੇ ਗਯੇ

ਨ ਸਵਾਲੇ-ਵਸਲ, ਨ ਅਰਜ਼ੇ-ਗ਼ਮ, ਨ ਹਿਕਾਯਤੇਂ ਨ ਸ਼ਿਕਾਯਤੇਂ

ਤਿਰੇ ਅਹਦ ਮੇਂ ਦਿਲੇ-ਜ਼ਾਰ ਕੇ ਸਭੀ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਚਲੇ ਗਯੇ

ਯੇ ਹਮੀਂ ਥੇ ਜਿਨਕੇ ਲਿਬਾਸ ਪਰ ਸਰੇ-ਰੂ ਸਿਯਾਹੀ ਲਿਖੀ ਗਯੀ

ਯਹੀ ਦਾਗ਼ ਥੇ ਜੋ ਸਜਾ ਕੇ ਹਮ ਸਰੇ-ਬਜ਼ਮੇ-ਯਾਰ ਚਲੇ ਗਯੇ

ਨ ਰਹਾ ਜੁਨੂਨੇ-ਰੁਖ਼ੇ-ਵਫ਼ਾ, ਯੇ ਰਸਨ ਯੇ ਦਾਰ ਕਰੋਗੇ ਕਯਾ

ਜਿਨਹੇਂ ਜੁਰਮੇ-ਇਸਕ ਪੇ ਨਾਜ਼ ਥਾ ਵੋ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਚਲੇ ਗਯੇ

(ਕਜ-ਅਦਾਈ=ਅਦਾਵਾਂ ਦਿਖਾਣਾ, ਜ਼ਬਤੇ-ਹਾਲ=ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਸਬਰ,

ਅਹਦ=ਯੁਗ)

ਕਬ ਯਾਦ ਮੇਂ ਤੇਰਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ

ਕਬ ਯਾਦ ਮੇਂ ਤੇਰਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ, ਕਬ ਹਾਥ ਮੇਂ ਤੇਰਾ ਹਾਥ ਨਹੀਂ

ਸਦ ਸ਼ੁਕਰ ਕੇ ਅਪਨੀ ਰਾਤੋਂ ਮੇਂ ਅਬ ਹਿਜ਼ਰ ਕੀ ਕੋਈ ਰਾਤ ਨਹੀਂ

ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਅਗਰ ਹਾਲਾਤ ਵਹਾਂ, ਦਿਲ ਬੇਚ ਆਯੇਂ ਜਾਂ ਦੇ ਆਯੇਂ

ਦਿਲਵਾਲੋ ਕੂਚਾ-ਏ-ਜਾਨਾਂ ਮੇਂ ਕਯਾ ਐਸੇ ਭੀ ਹਾਲਾਤ ਨਹੀਂ

ਜਿਸ ਧਜ ਸੇ ਕੋਈ ਮਕਤਲ ਮੇਂ ਗਯਾ, ਵੋ ਸ਼ਾਨ ਸਲਾਮਤ ਰਹਤੀ ਹੈ

ਯੇ ਜਾਨ ਤੋ ਆਨੀ ਜਾਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਜਾਂ ਕੀ ਤੋ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ

ਮੈਦਾਨੇ-ਵਫ਼ਾ ਦਰਬਾਰ ਨਹੀਂ, ਯਾਂ ਨਾਮੋ-ਨਸਬ ਕੀ ਪੂਛ ਕਹਾਂ

ਆਸ਼ਿਕ ਤੋ ਕਿਸੀ ਕਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਕੁਛ ਇਸ਼ਕ ਕਿਸੀ ਕੀ ਜ਼ਾਤ ਨਹੀਂ

ਗਰ ਬਾਜ਼ੀ ਇਸ਼ਕ ਕੀ ਬਾਜ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਹੋ ਲਗਾ ਦੋ ਡਰ ਕੈਸਾ

ਗਰ ਜੀਤ ਗਯੇ ਤੋ ਕਯਾ ਕਹਨਾ, ਹਾਰੇ ਭੀ ਤੋ ਬਾਜ਼ੀ ਮਾਤ ਨਹੀਂ

(ਮਕਤਲ=ਕਤਲਗਾਹ)

ਕਹੀਂ ਤੋ ਕਾਰਵਾਨੇ-ਦਰਦ ਕੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਠਹਰ ਜਾਯੇ

ਕਹੀਂ ਤੋ ਕਾਰਵਾਨੇ-ਦਰਦ ਕੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਠਹਰ ਜਾਯੇ
ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਲਗੇ ਉਮਰੇ-ਰਵਾਂ ਯਾ ਦਿਲ ਠਹਰ ਜਾਯੇ

ਅਮੌ ਕੈਸੀ ਕਿ ਮੌਜੇ-ਖ਼ੂੰ ਅਭੀ ਸਰ ਸੇ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰੀ
ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਯੇ ਤੋ ਸ਼ਾਯਦ ਬਾਜੁਏ-ਕਾਤਿਲ ਠਹਰ ਜਾਯੇ

ਕੋਈ ਦਮ ਬਾਦਬਾਨੇ-ਕਸ਼ਤੀਏ-ਸਹਬਾ ਕੋ ਤਹ ਰੱਖੋ
ਜ਼ਰਾ ਠਹਰੋ ਗ਼ੁਬਾਰੇ-ਖ਼ਾਤਿਰੇ-ਮਹਫ਼ਿਲ ਠਹਰ ਜਾਯੇ

ਖੁਮੇ-ਸਾਕੀ ਮੇਂ ਜੁਜ਼ ਜ਼ਹਰੇ-ਹਲਾਹਲ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਬਾਕੀ
ਜੋ ਹੋ ਮਹਫ਼ਿਲ ਮੇਂ ਇਸ ਇਕਰਾਮ ਕੇ ਕਾਬਿਲ ਠਹਰ ਜਾਯੇ

ਹਮਾਰੀ ਖ਼ਾਮਸ਼ੀ(ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ) ਬਸ ਦਿਲ ਮੇਂ(ਸੇ) ਲਬ ਤਕ ਏਕ ਵਕਫ਼ਾ ਹੈ
ਯ' ਤੂਫ਼ਾਂ ਹੈ ਜੋ ਪਲ-ਭਰ ਬਰ-ਲਬੇ-ਸਾਹਿਲ ਠਹਰ ਜਾਯੇ

ਨਿਗਾਹੇ-ਮੁੰਤਜ਼ਿਰ ਕਬ ਤਕ ਕਰੇਗਾ ਆਈਨਾਬੰਦੀ
ਕਹੀਂ ਤੋ ਦਸ਼ਤੇ-ਗ਼ਮ ਮੇਂ ਯਾਰ ਕਾ ਮਹਮਿਲ ਠਹਰ ਜਾਯੇ

(ਅਮੌ=ਸ਼ਾਤੀ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਾਵ, ਬਾਦਬਾਨੇ-ਕਸ਼ਤੀਏ-ਸਹਬਾ=ਸ਼ਰਾਬ
ਦੀ ਕਸ਼ਤੀ ਦਾ ਬਾਦਵਾਨ, ਗ਼ੁਬਾਰੇ-ਖ਼ਾਤਿਰੇ-ਮਹਫ਼ਿਲ=ਮਹਫ਼ਿਲ ਦੇ ਦਿਲ
ਦਾ ਗੁਬਾਰ, ਜੁਜ਼=ਸਿਵਾਏ, ਇਕਰਾਮ=ਇੱਜਤ, ਖ਼ਾਮਸ਼ੀ=ਬੇਬਸੀ, ਨਿਗਾਹੇ-ਮੁੰਤਜ਼ਿਰ=
ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ, ਦਸ਼ਤੇ-ਗ਼ਮ=ਗ਼ਮ ਦਾ ਉਜਾੜ, ਮਹਮਿਲ=ਉੱਠ ਤੇ ਔਰਤਾਂ
ਲਈ ਬਣਾਈ ਡੋਲੀ ਵਰਗੀ ਥਾਂ)

ਹਮ ਪਰ ਤੁਮਹਾਰੀ ਚਾਹ ਕਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ

ਹਮ ਪਰ ਤੁਮਹਾਰੀ ਚਾਹ ਕਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ
ਦੁਸ਼ਨਾਮ ਤੋ ਨਹੀਂ ਹੈ ਯੇ ਇਕਰਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ

ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਜਿਸ ਪੇ ਤਾ'ਨ ਕੋਈ ਜੁਰਮ ਤੋ ਨਹੀਂ
ਸ਼ੌਕੇ-ਫ਼ੁਜ਼ੂਲੋ-ਉਲਫ਼ਤੇ-ਨਾਕਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ

ਦਿਲ ਮੁਦੱਈ ਕੇ ਹਰਫ਼ੇ-ਮਲਾਮਤ ਸੇ ਸ਼ਾਦ ਹੈ
ਐ ਜਾਨੇ-ਜਾਂ ਯੇ ਹਰਫ਼ ਤਿਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ

ਦਿਲ ਨਾ-ਉਮੀਦ ਤੋ ਨਹੀਂ, ਨਾਕਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ
ਲੰਬੀ ਹੈ ਗ਼ਮ ਕੀ ਸ਼ਾਮ ਮਗਰ ਸ਼ਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ

ਦਸਤੇ-ਫ਼ਲਕ ਮੇਂ ਗਰਦਿਸ਼ੇ-ਤਕਦੀਰ ਤੋ ਨਹੀਂ
ਦਸਤੇ-ਫ਼ਲਕ ਮੇਂ ਗਰਦਿਸ਼ੇ-ਅੱਯਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ

ਆਖ਼ਿਰ ਤੋ ਏਕ ਰੋਜ਼ ਕਰੇਗੀ ਨਜ਼ਰ ਵਫ਼ਾ
ਵੋ ਯਾਰੇ-ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਸਾਲ ਸਰੇ-ਬਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ

ਭੀਗੀ ਹੈ ਰਾਤ 'ਫ਼ੈਜ਼' ਗ਼ਜ਼ਲ ਇਬਤਿਦਾ ਕਰੋ
ਵਕਤੇ-ਸਰੋਦ, ਦਰਦ ਕਾ ਹੰਗਾਮ ਹੀ ਤੋ ਹੈ

ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜੇਲ ੯ ਮਾਰਚ ੧੯੫੪

(ਦੁਸ਼ਨਾਮ=ਗਾਲ਼, ਇਕਰਾਮ=ਕਿਰਪਾ, ਹਰਫ਼ੇ-ਮਲਾਮਤ=ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ,
ਫ਼ਲਕ=ਆਕਾਸ਼, ਯਾਰੇ-ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਸਾਲ=ਗੁਣਵਾਨ ਦੋਸਤ, ਵਕਤੇ-ਸਰੋਦ=ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ)